Papież Jan Paweł II w orędziu na I Dzień Życia Konsekrowanego wskazał trzy cele tego święta. Pierwszym jest uwielbienie Boga i wdzięczność za dar życia konsekrowanego, które ubogaca Kościół poprzez różnorodność charyzmatów i owoców życia poświęconego Królestwu Bożemu. Drugim celem jest budowanie świadomości i szacunku wobec życia konsekrowanego wśród wiernych. Trzecim jest zachęcenie osób konsekrowanych do wspólnego celebrowania swojego powołania, odkrywania Bożego piękna w ich życiu oraz przypomnienia o ich szczególnej misji w Kościele i świecie.

Życie konsekrowane, jak podkreśla Jan Paweł II w adhortacji Vita consecrata, stanowi centralny element Kościoła, odzwierciedlając istotę powołania chrześcijańskiego i dążenie Kościoła do jedności z Chrystusem. Historia Kościoła pokazuje, że zawsze znajdują się osoby, które, idąc za przykładem Maryi, wybierają życie w czystości, ubóstwie i posłuszeństwie, służąc Bogu i bliźnim z niepodzielnym sercem. 

Śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa dotykają podstawowych sfer życia, a ich praktykowanie umożliwia osiągnięcie doskonałej miłości. Ślub czystości wyraża wybór Chrystusa jako jedynej miłości i poświęcenie się służbie tym, którzy zostali opuszczeni przez innych.

W Polsce istnieje wiele form życia konsekrowanego, w tym instytuty czynne, zakony kontemplacyjne, stowarzyszenia życia apostolskiego, świeckie instytuty życia konsekrowanego oraz indywidualne formy życia konsekrowanego. Osoby konsekrowane modlą się, ewangelizują i pomagają potrzebującym zarówno w kraju, jak i na misjach, angażując się w działalność opiekuńczo-wychowawczą, edukacyjną, dobroczynną oraz pracę w mediach. Męskie zgromadzenia w Polsce często prowadzą parafie. 

Po 1989 r. zakony odzyskały nieruchomości zagarnięte w czasach komunizmu, które często przywracano do pierwotnych funkcji, takich jak edukacja czy pomoc społeczna. Powstały też nowe inicjatywy, np. przytuliska dla bezdomnych, kuchnie dla ubogich, ośrodki dla narkomanów i osób chorych na AIDS, domy opieki dla samotnych matek czy okna życia. 

Członkowie życia konsekrowanego składają śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa. Zakony (np. dominikanie, franciszkanie) mają charakter historyczny i ich członkowie składają śluby uroczyste, podczas gdy zgromadzenia (np. albertynki, marianie) przyjmują śluby proste. Najpopularniejsze są instytuty czynne, łączące życie we wspólnocie, modlitwę i działalność apostolską. Zakony kontemplacyjne, takie jak karmelitanki czy benedyktyni, koncentrują się na modlitwie i kontemplacji.

W Polsce żyje ok. 800 osób praktykujących indywidualne formy życia konsekrowanego, w tym 398 dziewic konsekrowanych, które składają śluby czystości, oraz 396 wdów konsekrowanych. Pustelnicy (8 pustelnic i 1 pustelnik) żyją w odosobnieniu, poświęcając się modlitwie.

W Polsce działa 59 zgromadzeń męskich, liczących 10 703 zakonników, oraz 105 zgromadzeń żeńskich, skupiających 16 037 sióstr. Wśród największych zakonów męskich są franciszkanie i salezjanie, natomiast żeńskie instytuty to np. służebniczki starowiejskie i elżbietanki. Zakony prowadzą różnorodne dzieła, w tym szkoły, domy pomocy społecznej, stołówki dla ubogich czy gabinety terapeutyczne.

W Polsce istnieją także 32 świeckie instytuty życia konsekrowanego, zrzeszające 968 osób. Ich członkowie składają śluby, ale żyją wśród ludzi, realizując ducha Ewangelii w codziennym życiu. 

W Polsce działa 13 żeńskich zakonów kontemplacyjnych, do których należy 1270 mniszek. Najliczniejsze są karmelitanki bose (450 sióstr). Siostry żyją za klauzurą, a ich głównym zadaniem jest modlitwa. W Dzień Życia Konsekrowanego (2 lutego) zbierane są ofiary na ich wsparcie.

Według danych z 2020 roku, siostry prowadzą różnorodne placówki, takie jak około 370 przedszkoli, 100 szkół różnego szczebla, uczelnię wyższą (Międzyzakonne Formacyjne Studium Teologiczne), ponad 50 internatów, 63 świetlice, 33 ośrodki wychowawcze, 72 domy dziecka, 112 domów pomocy społecznej, 28 domów opieki, 5 placówek całodobowej opieki dla niepełnosprawnych, 10 domów dla matek z dziećmi, 2 schroniska dla bezdomnych, 2 domy dla wychodzących z bezdomności, 25 stołówek oraz 95 punktów wydawania żywności.

Ponadto siostry zarządzają 30 zakładami opiekuńczo-leczniczymi, 2 szpitalami, 25 gabinetami lekarskimi, 6 ośrodkami rehabilitacyjnymi, 3 hospicjami, 38 oknami życia, 65 domami rekolekcyjnymi oraz 57 domami wypoczynkowymi. Wiele zakonnic angażuje się także w pracę na rzecz placówek publicznych i innych organizacji, działając m.in. w przedszkolach, szkołach, uczelniach, szpitalach czy domach pomocy społecznej.

Siostry aktywnie uczestniczą w duszpasterstwie, prowadząc grupy modlitewne, charytatywne, wolontariaty oraz duszpasterstwa kobiet, rodzin i więźniów. Wspierają ofiary handlu ludźmi i prostytucji oraz oferują pomoc psychologiczną. Zajmują się też ewangelizacją w mediach, prowadząc wydawnictwa, strony internetowe i profile w mediach społecznościowych. Wiele z nich pracuje jako lekarki, pielęgniarki, organistki, dyrektorki czy naukowcy. Utrzymują się wyłącznie z własnej pracy, a ich emerytury i pensje są niskie.

Żeńskie zakony kontemplacyjne skupiają się na modlitwie i pracy, zarabiając na swoje utrzymanie poprzez rękodzieło, rolnictwo, pisanie książek czy prowadzenie domów rekolekcyjnych. Często otrzymują wsparcie od darczyńców i korzystają z dotacji, zwłaszcza na remonty zabytkowych budynków.

W Polsce działa 59 męskich zgromadzeń zakonnych, do których należy 10 703 zakonników. Ich przełożeni zrzeszeni są w Konferencji Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich. Najliczniejsze zgromadzenia to franciszkanie, salezjanie oraz franciszkanie konwentualni. 

Od 1980 roku do Polski przybyło 18 męskich i 55 żeńskich zgromadzeń zakonnych z zagranicy, niemal wszystkie nadal działają. Polska była uważana za kraj bogaty w powołania zakonne, co przyciągało zagraniczne instytuty.  Zakony męskie prowadzą w Polsce 5719 różnych dzieł, w tym 128 własnych inicjatyw charytatywnych. 

Męskie zakony w Polsce odgrywają istotną rolę w duszpasterstwie, edukacji, działalności charytatywnej, ewangelizacji oraz kulturze. Oto główne aspekty ich działalności:  

Duszpasterstwo

Zakony prowadzą 700 parafii. Pod ich opieką znajduje się 155 sanktuariów, w tym największe w Polsce, takie jak Jasna Góra czy Kalwaria Zebrzydowska. Zakonnicy prowadzą 139 domów rekolekcyjnych, gdzie odbywa się rocznie blisko 6500 serii rekolekcji parafialnych i 3000 specjalistycznych. W kościołach klasztornych działa około 2980 grup ruchów i stowarzyszeń religijnych, w tym grupy oazowe, neokatechumenalne i charyzmatyczne.  

Edukacja i formacja młodzieży

1183 zakonników prowadzi katechezę szkolną, ucząc około 380 tysięcy dzieci i młodzieży. W wakacje organizują wypoczynek i formację dla około 80 tysięcy młodych ludzi, angażując 1681 zakonników.  Istnieje 49 ośrodków nowej ewangelizacji prowadzonych przez zakony.  

Apostolstwo charytatywne 

Niektóre zakony męskie specjalizują się w opiece nad chorymi i wykluczonymi. Posiadają 6 szpitali, 13 hospicjów, 27 domów opieki, 14 aptek i 8 ośrodków ziołolecznictwa. Pomagają uzależnionym i bezdomnym poprzez 17 ośrodków terapii, 29 placówek rehabilitacyjnych, 9 schronisk, 48 kuchni dla ubogich i wiele innych instytucji.  Zakony wspierają rodziny, prowadząc 146 świetlic dla dzieci, 75 ośrodków pomocy rodzinie oraz 22 warsztaty terapii zajęciowej.  

Zakony męskie w Polsce wnoszą ogromny wkład w rozwój duchowy, edukacyjny i charytatywny społeczeństwa, angażując się w różnorodne formy działalności.