Najbardziej znamienne jest to, że Europa nie ma tu jednego centrum decyzyjnego. Kluczowe standardy wyznacza często Europejski Trybunał Praw Człowieka, który pozostawia państwom szeroki margines – ale jednocześnie potrafi zaakceptować zakazy symboli w szkołach lub wymagać ich usunięcia w konkretnych sytuacjach.

W 2011 r. Wielka Izba ETPCz w sprawie Lautsi and Others v. Italy uznała, że obecność krucyfiksów w salach lekcyjnych we włoskich szkołach państwowych nie musi naruszać praw człowieka. Trybunał potraktował krucyfiks jako „pasywny symbol” i podkreślił margines swobody państw w kwestii relacji tradycji, religii i edukacji. 

To właśnie to orzeczenie bywa dziś tarczą w debatach: skoro Strasburg nie nakazuje sekularyzmu „do zera”, państwa mogą bronić chrześcijańskich znaków jako elementu dziedzictwa. Ale – i to kluczowe – ten sam Strasburg dopuszcza również rozwiązania idące w stronę „neutralności wizualnej”. Wszystko zależy zatem od państwa i jego postawy względem chrześcijańskich symboli.

Francuska ustawa z 15 marca 2004 r. wprowadza zakaz noszenia przez uczniów szkół publicznych znaków i ubrań, którymi „ostentacyjnie” manifestuje się przynależność religijną. To nie jest przepis „o krzyżu”, ale krzyż – jeśli jest wyraźny – może w to wpaść. 

Francuski model jest ważny, bo pokazuje logikę: państwo nie tyle „zwalcza chrześcijaństwo”, co stara się w szkolnej przestrzeni publicznej ograniczać wszystkie religijne manifestacje – z założeniem, że szkoła ma „oddychać” neutralnością. W praktyce ma to znaczenie dla funkcjonowania wielomilionowej społeczności muzułmańskiej we Francji, której przedstawiciele chętnie widzieliby uczennice w hidżabach. Francuskie prawo jest więc mieczem obosiecznym – neutralność szkoły uderza chrześcijan, ale blokuje też wprowadzanie szariatu. 

W decyzji z 16 maja 2024 r. w sprawie Mikyas and Others v. Belgium ETPCz uznał skargę na zakaz widocznych symboli przekonań w szkołach oficjalnych we Flandrii za niedopuszczalną (decyzja jest finalna). W praktyce oznacza to utrzymanie modelu „neutralności przez zakaz widocznych symboli” w tej części belgijskiej edukacji. Uczennice we flamandzkich szkołach średnich mogą nosić chusty na głowę podczas zajęć z religii, ale muszą je zdejmować podczas innych zajęć. Finalnie, podobnie jak we Francji zakaz dotyczy bez rozróżnienia wszystkich widocznych symboli – więc obejmuje też np. krzyżyki, jeśli szkoła uzna je za „widoczne”.

Najmocniejszy „twardy” przykład z UE z ostatnich miesięcy to wyrok Bawarskiego Sądu Administracyjnego (8 lipca 2025 r.), który stwierdził, że duży krucyfiks w głównym wejściu do państwowego gimnazjum powinien zostać usunięty. Kluczowe uzasadnienie: obowiązek szkolny i centralna lokalizacja sprawiały, że uczniowie byli zmuszani do powtarzalnej konfrontacji z symbolem, co naruszało ich wolność (w tym negatywną wolność religijną). 

W grudniu 2015 r. rodzice poprosili dyrektora szkoły średniej o usunięcie krucyfiksu z głównego wejścia i krzyży z sal lekcyjnych. W uzasadnieniu stwierdzono między innymi, że nie można oczekiwać, że ich dzieci będą uczyć się pod krzyżem jako znakiem chrześcijańskiej pracy misyjnej będącym jednocześniej symbolem krucjat i prześladowań niewierzących. Sprawa trwała wiele lat i zakończyła się przegraną obrońców krzyża.

W Hiszpanii głośny był spór o obecność symboli religijnych w szkole publicznej Macías Picavea w Valladolid – opisywany jako przykład orzeczeń i decyzji prowadzących do zdejmowania krucyfiksów z przestrzeni dydaktycznych. 

To casus pokazujący drogę „oddolną” przeciwników krzyża: nie ma centralnego „dekretu”, jest konflikt, w którym rodzice/uczniowie sięgają po argument neutralności państwa i wygrywają – przynajmniej w części przestrzeni szkolnej.

Media podały w listopadzie 2025 r., że minister sprawiedliwości Foort van Oosten będzie dążył do formalnego prawa zakazującego widocznych symboli religijnych, takich jak kipy lub chusty na głowę, dla specjalnych funkcjonariuszy organów ścigania po ostro krytycznym doradztwie Rady Państwa. Wcześniejsza ścieżka zakazu była prawnie wątpliwa i zakwestionowana przez Radę Państwa. W debacie wprost pojawiają się symbole typu: chusta, jarmułka, ale też krzyż, które mają zostać zakazane. 

W Grecji spór o chrześcijańskie symbole dotyka nie tylko szkół, ale również sądownictwa. Atheist Union of Greece (Ένωση Αθέων) — stowarzyszenie reprezentujące środowiska niewierzących i opowiadające się za ostrzejszym rozdziałem państwa od religii — zainicjowało postępowanie w Strasburgu dotyczące obecności ikon religijnych w przestrzeni sądowej. Organizacja argumentuje, że symbole w salach rozpraw mogą podważać wrażenie neutralności i bezstronności państwa wobec obywateli o różnych przekonaniach. Państwo greckie broni natomiast tradycji i kulturowego charakteru symboliki większościowej. Jeżeli ETPCz wyda wyrok merytoryczny, może on stać się ważnym punktem odniesienia dla podobnych sporów w innych krajach — bo stawką jest nie „prawo do wiary”, lecz pytanie, czy sąd powinien być przestrzenią całkowicie wolną od znaków światopoglądowych.

W sprawach dotyczących decyzji gmin (m.in. Skurup i Staffanstorp) Szwedzki Najwyższy Sąd Administracyjny uznał, że gmina nie ma podstawy prawnej, by wprowadzać zakaz chust i podobnych elementów w przedszkolach i szkołach podstawowych — bo ograniczenie ekspresji wymaga wyraźnego umocowania ustawowego. W takim modelu prawno-kulturowym „radykalna neutralność” rozumiana jako zakaz symboli (który uderzałby także w krzyże) napotyka barierę legalności. 

W Danii głośny był kierunek odwrotny: w 2009 r. przyjęto rozwiązania, które w praktyce oznaczają, że sędziowie nie mogą nosić symboli religijnych na sali rozpraw (logika neutralności obejmuje wszystkie religie, więc również chrześcijański krzyż). 

W 2013 r. ETPCz wydał głośny wyrok w sprawie Eweida and Others v. the United Kingdom, obejmującej m.in. konflikt o krzyżyk noszony przy uniformie (spór z British Airways) oraz przypadek pielęgniarki, której ograniczono możliwość noszenia krzyża ze względów bezpieczeństwa. Trybunał uznał, że w jednym z tych przypadków Wielka Brytania nie zapewniła właściwej ochrony wolności manifestowania religii (art. 9), a w innym dopuścił ograniczenie z powodów BHP/bezpieczeństwa pacjentów. 

W 2025 r. pojawiają się kolejne orzeczenia trybunałów pracy, w których pracownicy podnoszą argument „kazano mi zdjąć krzyż, bo może kogoś urazić”. To pokazuje, że spór wraca falami, zależnie od branży i regulaminów. 

W Wielkiej Brytanii istnieje również konflikt o modlitwy przed formalną częścią posiedzeń rady miejskiej. W 2012 r. Wysoki Trybunał (High Court) w sprawie National Secular Society v Bideford Town Council uznał, że rada nie miała odpowiedniej podstawy prawnej, aby włączać modlitwy w formalny porządek obrad (sednem była kompetencja ustawowa, nie „zakaz religii”). W reakcji rząd uruchomił ścieżkę, która miała potwierdzić możliwość kontynuowania tej praktyki przez samorządy (na gruncie nowych uprawnień). 

wAkcji24.pl | Kultura | JS | Źrodło: Miesięcznik Katolicki w-Akcji  | 17.03.2026