Wszyscy widzimy, jak nauka i technika zmieniły oblicze świata: od lotów kosmicznych po codzienny komputer i telefon. Trudno wyobrazić sobie życie bez samochodu, samolotu, radioodbiornika, telewizora, Internetu czy inteligentnych systemów wspierających pracę i komunikację. Działalność ta wpisuje się w biblijny mandat: „Czyńcie sobie ziemię poddaną” (Rdz 1,28). Dzisiejsza cywilizacja techniczna wyrosła na kartezjańskim kulcie rozumu oraz mechanistycznej fizyce Newtona. Promowanie matematycznego przyrodoznawstwa zrodziło głęboką technizację nauki i „unaukowienie” techniki: od Kartezjusza jesteśmy świadkami coraz ściślejszego wiązania teorii z doskonaleniem narzędzi. W XIX i XX wieku nauka i jej „dorodna córka” – technika – wyostrzyły ludzki wzrok i słuch, wzmocniły sprawność ręki, a w obliczeniach częściowo zastąpiły rozum.

Zmieniły się też proporcje w życiu społeczno-gospodarczym. Szczególnie jaskrawo widać to w rolnictwie, które niegdyś było podstawą cywilizacji i głównym sektorem zatrudnienia. Dziś w wielu krajach wysoko rozwiniętych pracuje w nim ledwie ułamek społeczeństwa, a mimo to produkuje ono żywność dla milionów. Jak już pod koniec XX wieku notował A. Toffler, amerykańskie farmy były w stanie wyżywić ok. 200 mln mieszkańców USA oraz co najmniej 160 mln ludzi poza krajem, choć w rolnictwie zatrudnionych było ok. 5% ludności. To miara skali i efektywności technicznego postępu.

Rozwój przyniósł więc niekwestionowane dobrodziejstwa. Równocześnie pojawiły się negatywne symptomy, które domagają się diagnozy, terapii i profilaktyki.

Już w 1976 r., podczas VI Wrocławskich Dni Duszpasterskich, kard. Franz König mówił o kryzysie rozwoju cywilizacyjnego i o granicach postępu. Granice zewnętrzne wyznacza ograniczony zasób surowców oraz skażenie środowiska. Groźniejsze są jednak granice wewnętrzne: alienacja, rozpad więzi, narastające poczucie bezsensu, stres, samobójstwa, narkomania, choroby nowotworowe. Te zjawiska domagają się wskazania przyczyn i zastosowania środków zaradczych.

Jedną z najważniejszych przyczyn jest utożsamienie samej zdolności produkowania coraz lepszych narzędzi z istotą „naukowości”. Odwracając się od klasycznego celu nauki – poznawania i kontemplacji prawdy, zwłaszcza prawdy o człowieku i sensie jego życia – badania redukuje się do wytwarzania użyteczności. W konsekwencji człowieka traktuje się narzędziowo: w naukach biologicznych i społecznych, w polityce oraz gospodarce. U podstaw błąd ten wspiera fałszywa dyrektywa: „należy robić wszystko, co jest technicznie możliwe”. Jej przyjęcie prowadzi do wyniszczenia środowiska i nowych form zniewolenia, bo techniczna wykonalność nie jest równoznaczna z moralną dopuszczalnością.

Najnowsza historia pokazuje paradoks: zyskując dzięki technice coraz większą władzę nad przyrodą, człowiek nie staje się automatycznie szczęśliwszy ani dojrzalszy moralnie. Postęp techniczny nie idzie w parze z postępem etycznym. Nic dziwnego, że św. Jan Paweł II ostrzegał przed „technokratycznym” systemem, który absolutyzuje innowację i tempo zmian, a ignoruje pytanie o dobro osoby. Dlatego rozwój techniki – i naznaczony nią rozwój całej cywilizacji – domaga się proporcjonalnego rozwoju moralności. Innymi słowy: etyka musi wyprzedzać i korygować technikę.

Technika jest, wzmocnionym przez naukę, sposobem działania człowieka. Całe zaś ludzkie działanie podlega ocenie moralnej. Człowiek jest jedynym „miejscem” stawania się rzeczywistości etycznej: każdy jego czyn – dobry czy zły – pozostawia w nim trwały „osad”. To działający podmiot nabiera określonej jakości moralnej w zależności od tego, jakie czyny spełnia. Dlatego pierwszym skutkiem czynu jest skutek „wsobny” (w samym sprawcy), a dopiero potem skutek „przechodni” (w wytworzonym przedmiocie czy zewnętrznym świecie). Stąd wynika prymat działania wsobnego nad każdym wytworem techniki czy sztuki.

Wytwory – choćby najbardziej imponujące – same w sobie nie mają kwalifikacji moralnej. Moralność dotyczy wyłącznie czynów i osób. Zdobycze naukowo-techniczne nie są więc dobrem etycznym „z natury”: stają się dobre lub złe o tyle, o ile służą dobrym lub złym celom. Nowy, komfortowy samolot, komputer czy skalpel, podobnie jak mina, karabin albo bomba, nie są ani dobre, ani złe – dopiero sposób ich użycia, osadzony w intencjach i okolicznościach, zyskuje ocenę moralną. Kluczowe pytanie brzmi zatem: czy niewątpliwym sukcesom w sferze skutków „przechodnich” (nauka, technika, sztuka) towarzyszy postęp w sferze skutków „nieprzechodnich”, czyli w rozwoju moralnym człowieka? Doświadczenie podpowiada, że nie zawsze. Stąd papieskie przypomnienie o prymacie kultury duchowej: nauka i technika kształtują nie tylko świat, ale przede wszystkim człowieka, który nimi się posługuje.

Jak urzeczywistnić ten prymat? W świetle nauczania św. Jana Pawła II warto przyjąć dwie dyrektywy.

Po pierwsze, nauka powinna być nastawiona przede wszystkim na poznanie prawdy – o świecie, o człowieku i o Bogu. Papież mówił do uczonych, że poszerzanie i pogłębianie wiedzy jest dla człowieka prawdziwym postępem o tyle, o ile zbliża do prawdy. Nieskrępowane poszukiwanie prawdy dla niej samej stanowi jedną z najszlachetniejszych prerogatyw osoby. Owa orientacja na prawdę jest równocześnie wyrazem podmiotowości człowieka: tylko istota zdolna do obiektywizacji i rozumienia rzeczy może być rzeczywistym podmiotem, a nie jedynie trybikiem w machinie użyteczności. Zawężenie nauki do kryterium „przydatności” grozi zreifikowaniem osoby i utratą jej godności.

Po drugie, prymat etyki musi być zachowany w sferze zastosowań. Wyniki badań i narzędzia opanowywania natury nie mogą służyć celom przeciwnym dobru ludzkości; nie powinny prowadzić do degradacji, lecz do autentycznego rozwoju. Naczelnym kryterium postępu jest dobro widziane w świetle pełnej prawdy o człowieku. Skoro na etapie twórczym żądamy wierności prawdzie, to na etapie wdrożeń konieczna jest wierność dobru, które w tej prawdzie rozpoznajemy. Tym dobrem jest przede wszystkim dobro osoby: jej życie, godność, wolność, zdolność do relacji i samospełnienia.

Prymat etyki przed techniką nie oznacza hamowania badań, lecz ich oczyszczenie i ukierunkowanie. Chodzi o to, aby geniusz ludzki – zdolny do kreowania zdumiewających rozwiązań – pozostawał w służbie prawdy i dobra. Wtedy nauka i technika będą prawdziwym dobrodziejstwem: pomogą człowiekowi „czynić ziemię poddaną” bez jej niszczenia i bez krzywdzenia bliźnich, a zarazem będą kształtować samego człowieka tak, by wytwory jego rąk i umysłu służyły osobie, a nie osoba – wytworom.

Bp Ignacy Dec

wAkcji24.pl | Opinie | KRK | Zródło: Miesięcznik Katolicki „w-Akcji” | Ilustracja: Ideogram |  4.01.2026