26 lipca 2024 roku Ministerstwo Edukacji Narodowej opublikowało nowelizację rozporządzenia dotyczącego nauki religii w szkołach i przedszkolach publicznych. Zmiana zakładała, że lekcje religii miały być organizowane w danym oddziale lub klasie, jeśli zgłosi się na nie co najmniej siedmiu uczniów. Dodatkowo, ministerstwo chciało ułatwić tworzenie grup międzyoddziałowych lub międzyklasowych, nawet jeśli liczba chętnych przekraczała wymaganą minimalną liczbę uczestników.

Minister edukacji, Barbara Nowacka, broniła wprowadzanych zmian, argumentując, że były one „pragmatycznym rozwiązaniem” dla szkół z małą liczbą uczniów. – „Jeżeli w jednej klasie jest 10 uczniów chodzących na religię, a w drugiej 8 – można ich połączyć w jedną grupę” – podkreślała Nowacka.

Nowelizacja wywołała sprzeciw Kościoła katolickiego oraz innych Kościołów zrzeszonych w Polskiej Radzie Ekumenicznej. 22 sierpnia złożyli oni petycję do Sądu Najwyższego, wskazując na niezgodność rozporządzenia z Konstytucją i ustawą o systemie oświaty. Kluczowym zarzutem było niedochowanie zasady konsensualnego regulowania relacji między państwem a Kościołami, zapisanej w art. 25 ust. 3 Konstytucji.

Trybunał Konstytucyjny zgodził się z argumentami wnioskodawców, wskazując na naruszenie procedury konsultacyjnej. – „Termin 'porozumienie’ należy rozumieć jednoznacznie jako osiągnięcie konsensusu, a nie jedynie kurtuazyjną wymianę korespondencji” – mówiła dr hab. Joanna Pawlikowska, przedstawicielka Sądu Najwyższego.

Sędzia Krystyna Pawłowicz, sprawozdawca w sprawie, podkreśliła, że resort edukacji „nie dążył do porozumienia, a jedynie forsował swoje zmiany”. W uzasadnieniu wyroku TK uznano, że MEN naruszyło art. 12 ust. 2 ustawy o systemie oświaty, który wymaga działania w porozumieniu z przedstawicielami Kościołów i innych związków wyznaniowych.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest jednoznaczny: rozporządzenie MEN z 26 lipca 2024 roku zostało uznane za niezgodne z art. 25 ust. 3 Konstytucji, a także art. 12 ust. 2 ustawy o systemie oświaty w związku z art. 92 ust. 1 oraz zasadami demokratycznego państwa prawnego.

– „Minister edukacji nie spełnił wymogu działania w porozumieniu, utożsamiając je jedynie z koniecznością poinformowania o projekcie rozporządzenia” – wskazała sędzia Pawłowicz. Dodała również, że skutkiem wyroku jest utrata mocy obowiązującej rozporządzenia, co oznacza powrót do wcześniejszego brzmienia przepisów z 1992 roku.

Prezes Trybunału Julia Przyłębska podkreśliła ostateczność wyroku. – „Wyrok jest ostateczny i obowiązujący od chwili ogłoszenia. Podlega niezwłocznemu ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw” – zaznaczyła.

Ministerstwo Edukacji, mimo wcześniejszych stanowczych zapowiedzi wprowadzenia zmian, nie zajęło merytorycznego stanowiska w postępowaniu przed Trybunałem. Resort powoływał się na uchwałę Sejmu z marca 2023 roku, która miała „usunąć skutki kryzysu konstytucyjnego”. Trybunał przypomniał jednak, że uchwała ta została uznana za niezgodną z Konstytucją.

Przedstawiciele Kościoła katolickiego przyjęli wyrok z zadowoleniem, podkreślając, że respektowanie zasad konsensualnego regulowania relacji z państwem jest fundamentem współpracy. – „Jest to ważny krok w obronie praw wierzących i ochronie autonomii Kościoła w sprawach religii” – powiedział rzecznik Konferencji Episkopatu Polski.

– To ważne zwycięstwo, ale nie koniec walki o religię w szkole – komentuje Andrzej Wierny. – Kolejne rozporządzenie MEN wyrzuca z programów jedną godzinę lekcyjną religii od września 2025 r. Inne likwiduje przedmiot „wychowanie do życia w rodzinie” a zamiast niego wprowadza oprotestowaną przez KEP i środowiska katolickie „edukację zdrowotną”. W dodatku rząd będzie chciał zlekceważyć orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, więc sytuacja jest nadal trudna, chociaż nieporównywalnie lepsza niż wcześniej – stwierdza Wierny.

Sygn. akt U 10/24

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 27 listopada 2024 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Julia Przyłębska – przewodniczący
Krystyna Pawłowicz – sprawozdawca 
Bogdan Święczkowski,

protokolant: Michał Rylski,

po rozpoznaniu, z udziałem wnioskodawcy, na rozprawie w dniu 27 listopada 2024 r., wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o zbadanie zgodności:
1) rozporządzenia Ministra Edukacji z dnia 26 lipca 2024 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. poz. 1158) w całości z:

– art. 25 ust. 3 Konstytucji z zasadą konsensualnego sposobu regulowania relacji między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi,

– art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2024 r. poz. 750) w związku z art. 92 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 7 Konstytucji,

2) § 1 pkt 2 w związku z § 2 rozporządzenia powołanego w punkcie 1, w zakresie, w jakim tworzy podstawy do organizowania nauki religii w grupach międzyoddziałowych lub międzyklasowych obejmujących dzieci z różnych poziomów nauczania, z:

– art. 53 ust. 3 w związku z art. 48 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 1 pkt 1 i 5 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737) przez to, że tworzy podstawy do organizowania nauki religii w sposób naruszający prawo rodziców do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego zgodnie ze swoimi przekonaniami w sposób uwzględniający stopień dojrzałości dziecka, oraz prawa dzieci i młodzieży do kształcenia się oraz do wychowania i opieki odpowiednich do wieku i osiągniętego rozwoju, przez stworzenie normatywnych podstaw organizacji nauczania religii w grupach międzyoddziałowych lub międzyklasowych obejmujących uczniów z różnego poziomu nauczania, czyli w sposób uniemożliwiający dostosowanie treści, metod i organizacji jej nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów,

– art. 12 ust. 1 w związku z ust. 2 Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską, podpisanego w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. (Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318) w związku z art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji, jak również z art. 9 Konstytucji, przez to, że tworząc podstawy do organizowania nauki religii w grupach międzyoddziałowych lub międzyklasowych, obejmujących dzieci z różnych poziomów nauczania, uniemożliwia nauczanie religii w sposób określony programem nauczania tego przedmiotu,

– art. 2 oraz z art. 24 w związku z art. 65 ust. 5 Konstytucji przez to, że stosowanie zaskarżonych unormowań prowadzić będzie do niespodziewanej (wobec jedynie miesięcznej vacatio legis) redukcji zapotrzebowania na pracę nauczycieli religii w placówkach oświatowych, co – wobec niezapewnienia nauczycielom możliwości zdobycia kwalifikacji do nauczania innych przedmiotów – stanowi dla nich realne zagrożenie nagłej utraty zatrudnienia, naruszając: zasadę ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, zasadę ochrony pracy, oraz obowiązek prowadzenia polityki zmierzającej do pełnego, produktywnego zatrudnienia,

o r z e k a:

Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 26 lipca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. poz. 1158) jest w całości niezgodne z art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2024 r. poz. 750, ze zm.) w związku z art. 92 ust. 1 w związku z art. 25 ust. 3 w związku z art. 2 i art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Ponadto p o s t a n a w i a:

umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie.

Orzeczenie zapadło jednogłośnie.

Julia Przyłębska
Krystyna Pawłowicz
Bogdan Święczkowski