26 sierpnia 2024 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Małgorzata Manowska złożyła wniosek o zbadanie konstytucyjności rozporządzenia Ministra Edukacji, które zmienia zasady organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach. Inicjatywa ta jest odpowiedzią na petycje złożone 22 sierpnia przez Prezydium Konferencji Episkopatu Polski oraz przedstawicieli kościołów zrzeszonych w Polskiej Radzie Ekumenicznej – więcej. 

Również katecheci zrzeszeni w Stowarzyszeniu Katechetów Świeckich złożyli petycję do Prezydenta RP Andrzeja Dudy o skierowanie rozporządzenia Minister Edukacji do Trybunału Konstytucyjnego – więcej

Zaskarżone rozporządzenie, opublikowane w Dzienniku Ustaw 26 lipca 2024 r., wprowadza zmiany w sposobie organizacji zajęć religii, które budzą liczne kontrowersje. Pierwszy Prezes SN Małgorzata Manowska zarzuca, że rozporządzenie jest niezgodne z wieloma artykułami Konstytucji RP, w tym z zasadą neutralności światopoglądowej państwa oraz z przepisami Konkordatu między Stolicą Apostolską a Rzeczpospolitą Polską.

W uzasadnieniu I Prezes Sądu Najwyższego czytamy m. in.:

„Projekt zaskarżonego rozporządzenia został przesłany do Sekretariatu Konferencji Episkopatu Polski (dalej: KEP) (oraz 26 innych podmiotów, w większości związków wyznaniowych) w ramach konsultacji publicznych, pismem z dnia 29 kwietnia 2024 r. Równocześnie projekt ten został zamieszczony na stronach Biuletynu Informacji Publiczne Rządowego Centrum Legislacji.

Założenia projektu zostały uprzednio przedstawione przez panią Minister Barbarę Nowacką członkom zespołu ustanowionego przez Konferencję Episkopatu Polski do kontaktów z Ministerstwem Edukacji Narodowej (dalej: MEN) (Zespół do spraw kontaktów KEP z MEN) podczas specjalnego spotkania, które odbyło się w dniu 24 kwietnia 2024 r. Należy jednak podkreślić, że chociaż członkowie kościelnego zespołu mogli wyrazić swoje stanowisko wobec zaprezentowanych założeń, to celem spotkania nie było osiągnięcie konsensusu.

Władze Ministerstwa Edukacji od początku stały na stanowisku, że są zobowiązane jedynie do zasięgnięcia opinii przedstawicieli Kościoła, bez jakiegokolwiek obowiązku uzgodnienia przygotowywanych zmian. 

W piśmie zapraszającym do udziału w konsultacjach publicznych adresaci zostali poproszeni o przesłanie opinii na temat projektu,,w terminie 30 dni od dnia otrzymania pisma„. W kolejnych dniach (15 maja 2024 r.), ponownie na prośbę strony kościelnej, odbyło się spotkanie Zespołu do spraw kontaktów KEP z MEN, którego przedmiotem był projekt skierowany do konsultacji publicznych.

Poza merytorycznymi uwagami do projektu (które dotyczyły efektywności i jakości nauczania w dużych liczebnie i zróżnicowanych wiekowo grupach, a także stanowczo zbyt krótkiego terminu wejścia w życie nowych przepisów), przewodniczący Zespołu do spraw kontaktów KEP z MEN zwrócił m.in. uwagę na niezgodność zastosowanego trybu prac nad rozporządzeniem z upoważnieniem ustawowym zawartym w art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty.

Przepis ten wymaga bowiem, aby realizacja upoważnienia ustawowego do wydania aktu wykonawczego nastąpiła,,w porozumieniu” z władzami wymienianych w nim podmiotów. Wymogowi temu nie czyni zadość umożliwienie tym podmiotom jedynie wyrażenia opinii w ramach konsultacji publicznych. W piśmie adresowanym do pani Minister stwierdził, że „projekt niesłusznie został skierowany do konsultacji publicznych bez osiągnięcia (a nawet bez dążenia do osiągnięcia) porozumienia z przedstawicielami Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych.

Art. 12 ust. 2 ustawy o systemie oświaty wymaga, aby opracowując rozwiązania dotyczące przedmiotowej kwestii minister działał «w porozumieniu» z władzami tych podmiotów. Tego wymogu nie spełnia wyłącznie umożliwienie im wyrażenia opinii w ramach konsultacji publicznych„. Przypomniał też, że „pod projektem rozporządzenia z 14 kwietnia 1992 r. podpisy złożyli przedstawiciele kilkunastu kościołów i innych związków wyznaniowych, akceptując w ten sposób przyjęte rozwiązania. Ten standard postępowania powinien być utrzymany również w trakcie prac nad zmianami rozporządzenia„. 

Konferencja Episkopatu Polski przez swoich przedstawicieli wzięła udział w konsultacjach publicznych dotyczących projektu omawianego rozporządzenia. W przesłanej wówczas opinii, obok zagadnień dotyczących kształtu proponowanych rozwiązań, ponownie podniesiono kwestię sposobu procedowania omawianego projektu, stwierdzając m.in:

„Zastosowany tryb włączenia przedstawicieli Kościoła Katolickiego i innych związków wyznaniowych w prace nad projektem zmian przepisów dotyczących organizacji nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach pozostaje w sprzeczności z brzmieniem art. 12 ust. 2 u.s.o. Zgodnie z tym przepisem minister właściwy do spraw oświaty i wychowania został upoważniony do określenia, w drodze rozporządzenia, warunków i sposobu wykonywania przez szkoły zadań związanych z nałożonym na publiczne przedszkola i szkoły obowiązkiem organizowania nauki religii na życzenie uprawnionych podmiotów (rodziców bądź samych uczniów w zależności od ich wieku). Expressis verbis przyjęto jednak, że ma się to dokonać <w porozumieniu z władzami Kościoła Katolickiego i Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz innych kościołów i związków wyznaniowych»>„. 

W konsultacjach publicznych – poza Kościołem Katolickim – przez swoich przedstawicieli udział wzięły również: Kościół Ewangelicko–Augsburski i Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, a ponadto Polska Rada Ekumeniczna (jako organizacja międzykościelna). Wszystkie opinie wyrażone przez przedstawicieli tych podmiotów w stosunku do projektu były negatywne.

W uzasadnieniu I Prezes Sądu Najwyższego czytamy m. in.:

„W myśl art. 25 ust. 3 Konstytucji RP stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego. Przepis ten, mówiąc o poszanowaniu autonomii oraz niezależności państwa i związków wyznaniowych oraz wskazując na konieczność ich współdziałania, wskazuje jednoznacznie na konieczność regulowania relacji między nimi na zasadach konsensualnych.

Dobitnym tego wyrazem są unormowania kolejnych ustępów art. 25 Konstytucji RP, w których wprost przesądzono, że stosunki między związkami wyznaniowymi oraz Rzeczpospolitą Polską mają za swoją podstawę umowy, a zatem czynności oparte na konsensie zawierających je stron. W przypadku Kościoła Katolickiego jest to umowa międzynarodowa jaką jest Konkordat ze Stolicą Apostolską (art. 25 ust. 4 Konstytucji RP), który na mocy art. 91 ust. 1 Konstytucji stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowany, natomiast w przypadku innych kościołów oraz związków wyznaniowych są to wprawdzie ustawy (a zatem akty normatywne wydawane przez państwo), których treść jednak kształtowana jest w oparciu o umowy zawarte przez Radę Ministrów z ich właściwymi przedstawicielami (art. 25 ust. 5 Konstytucji RP).

W doktrynie podkreśla się, że egzegeza art. 25 ust. 4-5 Konstytucji RP pozwala przyjąć, że polski model zasady bilateralności można zdefiniować jako indywidualne i w pełni konsensualne kształtowanie stosunków państwa z konkretnym związkiem religijnym (…). Ratio legis uchwalenia art. 25 ust. 4 i 5 było ustanowienie mechanizmu mającego zapewnić nie tylko szczególne gwarancje stabilności wynegocjowanej pozycji konkretnego związku religijnego, lecz również elastyczne zdefiniowanie wzajemnych relacji w zależności od specyfiki konkretnego związku religijnego oraz wspieranie wybranych przedsięwzięć podejmowanych przez stronę konfesyjną„. 

Zasada współdziałania jest ogólnym zobowiązaniem do podjęcia i prowadzenia działań mających na celu realizację dobra człowieka i dobra wspólnego. Ustrojodawca nie określił przy tym form współdziałania ani obszarów aktywności, jakie miałyby być przedmiotem wspólnego działania podmiotów wymienionych w art. 25 ust. 3-5 Konstytucji RP zobowiązując je jedynie do permanentnego dialogu, przy poszanowaniu autonomii i wzajemnej niezależności tych podmiotów.

Podstawy i zakres instytucjonalnego współdziałania zostały określone w szeregu aktów prawnych. Z art. 4 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej wynika natomiast, że organem właściwym do rozpatrywania problemów związanych z rozwojem stosunków między państwem i Kościołem oraz spraw interpretacji ustawy i jej wykonywania jest Komisja Wspólna przedstawicieli Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Konferencji Episkopatu Polski. W przypadku pozostałych kościołów i innych związków wyznaniowych skupionych w Polskiej Radzie Ekumenicznej analogicznym organem jest Komisja Wspólna Przedstawicieli Rządu i Polskiej Rady Ekumenicznej. 

Edukacja religijna stanowi działalność religijną sensu stricto, a jako element edukacji publicznej stanowi płaszczyznę współdziałania państwa ze związkami wyznaniowymi wykonującymi szeroko pojęte funkcje religijne. Realizacja prawa nauczania religii w szkole publicznej jest zarazem jedynym wyraźnie wskazanym przez ustrojodawcę polem współdziałania między państwem i związkami wyznaniowymi. Współdziałanie to odbywa się poprzez długofalowy i stały dialog oraz zawieranie umów i porozumień z zainteresowanymi związkami wyznaniowymi, a zatem zakłada oparcie współdziałania – przewidzianego przez Konstytucję RP w art. 25 ust. 3 – na konsensie.”