Jego śmierć zamyka wyjątkową epokę w dziejach Kościoła – epokę, która miała swoje napięcia, kontrowersje i trudne momenty, ale która przede wszystkim tchnęła w katolicyzm ducha Ewangelii, prostoty i obecności pośród ubogich. Papież Franciszek był pasterzem czasów przejściowych – między starym a nowym, między strukturą a duszpasterstwem, między światem rozdartym wojnami a pragnieniem braterstwa. Pozostawia Kościół poruszony, nie do końca gotowy, ale bez wątpienia głębiej zakorzeniony w Ewangelii. 

Papież Franciszek od początku wskazał, że chce być pasterzem Kościoła ubogiego i dla ubogich. Rok Miłosierdzia (2015–2016), zainicjowany przez niego, był odpowiedzią na duchowe potrzeby świata pogrążonego w indywidualizmie i lęku. Franciszek nie tyle ogłaszał doktrynę, co wcielał ją w życie: odwiedzał więźniów, migrantów, ludzi żyjących na marginesie. Mówił: „Kościół nie jest celnikami łaski, ale jej szafarzami”.

Reformy, które podjął, miały wymiar zarówno administracyjny, jak i duchowy. Zrestrukturyzował Kurię Rzymską, upraszczając jej działanie i wprowadzając większą przejrzystość finansową. Ale jego prawdziwa reforma miała charakter pastoralny. Evangelii Gaudium, programowa adhortacja z 2013 roku, stała się manifestem Kościoła misyjnego: otwartego, wychodzącego, bliskiego, nie zamkniętego w sobie.

Pontyfikat Franciszka nie był wolny od kontrowersji. Szczególne napięcia towarzyszyły publikacji adhortacji Amoris Laetitia (2016), w której Ojciec Święty dopuścił możliwość udzielania Komunii świętej osobom rozwiedzionym żyjącym w nowych związkach, po rozeznaniu duszpasterskim. Choć Franciszek nie zmienił nauczania Kościoła, jego nacisk na miłosierdzie i towarzyszenie wzbudził sprzeciw części konserwatywnych duchownych. Niektórzy kardynałowie wystosowali do niego formalne dubia (wątpliwości), domagając się wyjaśnień.

Najpoważniejszym jednak kryzysem pontyfikatu była kwestia nadużyć seksualnych w Kościele. Franciszek początkowo popełnił błąd w ocenie sytuacji w Chile, ale później – po wysłuchaniu ofiar – przyznał się do błędów i podjął zdecydowane kroki. Wprowadził nowe procedury zgłaszania nadużyć (Vos estis lux mundi) i wymusił dymisje niektórych biskupów. Jednak wielu nadal oczekiwało głębszych zmian w kulturze władzy w Kościele. 

W encyklice Laudato si’ (2015) Franciszek zapisał się w historii jako papież ekologicznej odpowiedzialności. Odwołując się do duchowości św. Franciszka z Asyżu, wezwał do „integralnej ekologii”, łączącej troskę o środowisko z troską o najuboższych. Jego głos stał się ważny nie tylko w świecie religijnym, ale także w debacie globalnej, co potwierdzały reakcje ONZ czy światowych przywódców.

Kontynuacją tej wizji była encyklika Fratelli tutti (2020), ogłoszona w czasie pandemii. Papież wzywał do budowy „świata otwartego”, braterskiego, zdolnego do dialogu ponad podziałami. Podkreślał, że polityka ma być służbą dobru wspólnemu, a nie narzędziem dominacji.

Jednym z najbardziej znaczących dziedzictw papieża Franciszka pozostaje jego nacisk na synodalność – czyli wspólne podążanie drogą przez cały Lud Boży. Rozpoczęty w 2021 roku Synod o synodalności to nie tylko wydarzenie, ale proces, który zakłada słuchanie, rozeznawanie i współodpowiedzialność wszystkich ochrzczonych. Franciszek nie widział w Kościele jedynie hierarchii, ale wspólnotę, w której Duch Święty przemawia przez różne głosy.

Choć sam proces nie przyniósł jeszcze przełomowych decyzji, to rozpoczął głęboką przemianę stylu funkcjonowania Kościoła. Franciszek uczył, że to nie odpowiedzi są dziś najważniejsze, ale właściwe pytania, postawione w pokorze i wspólnocie.

Nie można nie wspomnieć o licznych pielgrzymkach papieża, z których wiele miało wymiar prorocki. Jego podróż do Iraku (2021) była ryzykowna, ale głęboko symboliczna – pokazała światu, że chrześcijaństwo istnieje także w miejscach zranionych przemocą. W Lesbos spotkał się z uchodźcami; w Demokratycznej Republice Konga i Sudanie Południowym wołał o pokój i sprawiedliwość. Papież nie bał się peryferii – one były jego centrum.

W czasie pandemii COVID-19 świat zapamiętał jego samotną modlitwę na pustym Placu św. Piotra w marcu 2020 r. — moment ciszy i nadziei, który przeszedł do historii nie tylko Kościoła, ale całej ludzkości. Papież Franciszek był duszpasterzem w czasie globalnego lęku.

Śmierć papieża Franciszka zamyka ważny etap, ale nie kończy jego dzieła. Kościół po nim nie będzie już taki sam. Choć nie wszystko zostało doprowadzone do końca – bo tak bywa z prorokami – to jednak kierunek został wyznaczony. Kościół ma być domem otwartym, nie muzeum; miejscem spotkania, a nie sądu; wspólnotą grzeszników w drodze, a nie doskonałych strażników ortodoksji.

Franciszek nauczył nas także, że prawda bez miłości nie wystarczy. Że Ewangelia głoszona skutecznie to ta, którą się żyje. Że autorytet to nie władza, ale służba. I że Kościół nie może być obojętny na los ludzkości – zwłaszcza tej cierpiącej, wykluczonej i zepchniętej na margines.

Na pytanie: „Jaki był pontyfikat papieża Franciszka?” można odpowiedzieć różnie – w zależności od perspektywy. Dla jednych był zbyt otwarty, dla innych – wciąż za mało reformatorski. Ale w perspektywie wiary był pontyfikatem sumienia – nie tyle komfortowym, co poruszającym. Skłaniał do rachunku sumienia nie tylko poszczególnych katolików, ale całych wspólnot, instytucji, struktur. Uczył, że nie wystarczy głosić Ewangelię – trzeba nią żyć.

Franciszek nie szukał poklasku. Nie bał się krytyki. Pozostawił po sobie Kościół może bardziej świadomy swoich ran, ale też bardziej gotowy, by być narzędziem uzdrowienia dla świata. I może właśnie o to chodziło. Byśmy – jak mawiał – „nie byli Kościołem zamkniętym w wieży z kości słoniowej, ale Kościołem z otwartymi drzwiami”.

wAkcji24.pl | Opinie | Judyta Światłowska | Miesięcznik Katolicki „w-Akcji”  | 21.04.2025