Polska opieka paliatywna lubi być przedstawiana jako powód do dumy. I rzeczywiście – na papierze wygląda to nieźle. W praktyce jednak coraz wyraźniej widać, że ten system jedzie na rezerwie, a czasem wręcz na oparach. Podczas debaty zorganizowanej przez Caritas Polska eksperci mówili wprost: obszar towarzyszenia osobom terminalnie chorym staje się miejscem zderzenia dwóch logik – medycznej procedury i ludzkiej potrzeby bycia do końca z drugim człowiekiem.

Najostrzej wybrzmiał problem finansowania. Dr Monika Figiel zwróciła uwagę, że placówki wykonujące bardzo podobne zadania funkcjonują w dwóch zupełnie różnych światach, zależnie od tego, czy podlegają systemowi ochrony zdrowia, czy opiece społecznej. W efekcie ta sama praca, wykonywana przez ten sam personel przy łóżku chorego, bywa różnie wyceniana i różnie traktowana. To nie jest tylko kwestia księgowa. To sytuacja, w której system sam tworzy nierówność tam, gdzie najbardziej powinna obowiązywać elementarna sprawiedliwość.

Eksperci nie ukrywali, że bez realnej zmiany wycen i sposobu finansowania organizacje społeczne wciąż będą zmuszane do łatania państwowych niedoborów darowiznami.

Caritas w Polsce tworzy wielką sieć profesjonalistów i wolontariuszy, ale nawet przy takim zapleczu coraz mocniej widać napięcie między wymaganiami systemu a prawdziwymi potrzebami chorych. Prof. Tomasz Dzierżanowski wskazał, że polska edukacja medyczna wciąż przygotowuje lekarzy przede wszystkim do „wygranej”, rozumianej jako wyleczenie. Tymczasem w medycynie paliatywnej sukces ma zupełnie inne oblicze: nie polega na cofnięciu choroby, lecz na uśmierzaniu cierpienia, ochronie godności i obecności przy pacjencie aż do końca.

To zmiana perspektywy, która dla wielu ludzi nadal brzmi jak coś niewygodnego. W kulturze nastawionej na skuteczność, wynik i szybkie rozwiązanie trudno zaakceptować, że są momenty, w których najważniejsze nie jest „pokonać”, ale „nie zostawić samego”. A właśnie tego domaga się opieka paliatywna. Nie triumfu techniki, lecz dojrzałości człowieka.

Do tego dochodzi jeszcze problem sztafety pokoleniowej. Doświadczeni lekarze nie będą pracować wiecznie, a młodszych specjalistów trzeba już dziś przekonywać, że medycyna paliatywna nie jest „dziedziną przegranych przypadków”, lecz jedną z najbardziej wymagających i najbardziej ludzkich gałęzi medycyny. Jeśli to się nie uda, za kilkanaście lat możemy obudzić się w rzeczywistości, w której potrzebujących będzie więcej, a tych, którzy potrafią im fachowo i z empatią towarzyszyć – dramatycznie mniej.

Choć w Polsce działa blisko 600 ośrodków opieki paliatywnej, wciąż są miejsca, gdzie pacjent i jego rodzina zostają praktycznie sami. Tak zwane „białe plamy” nie są pojęciem akademickim. Za tym określeniem kryją się konkretne dramaty ludzi mieszkających zbyt daleko od hospicjum, zbyt daleko od zespołu wyjazdowego, zbyt daleko od jakiejkolwiek realnej pomocy. W chorobie terminalnej nawet kilkadziesiąt kilometrów może stać się przepaścią nie do pokonania.

Caritas próbuje odpowiadać na ten problem poprzez rozwój mieszkań wspomaganych i chronionych – rozwiązań, które mają umożliwić pacjentowi życie bliżej ośrodka, ale nadal w warunkach bardziej domowych niż szpitalnych. To pomysł ważny, bo pokazuje, że opieka paliatywna nie musi oznaczać odarcia człowieka z resztek normalności. Przeciwnie: jej celem powinno być ocalenie codzienności tam, gdzie tylko się da.

Ale troska kosztuje. I to bardzo konkretnie. Jak wyliczono podczas spotkania, budowa nowoczesnego ośrodka stacjonarnego to wydatek rzędu 24 mln zł. Hospicjum w Kartuzach udało się stworzyć dzięki modelowi 50/50 – połowę środków dały samorządy, drugą połowę zebrano dzięki mobilizacji lokalnego biznesu i darczyńców. To piękny przykład wspólnotowej odpowiedzialności, ale zarazem pytanie do państwa: czy naprawdę chcemy, by tak fundamentalny obszar opieki zależał przede wszystkim od tego, czy w danym miejscu znajdą się ludzie dobrej woli i ofiarne portfele?

Podczas debaty wybrzmiało również to, o czym mówi się za rzadko: choroba terminalna niszczy nie tylko ciało, ale też poczucie sensu, sprawczości i tożsamości. Pacjent przestaje być pracownikiem, rodzicem, gospodarzem swojego planu dnia. Coraz częściej staje się „chorym” – i tylko tym. W takim momencie samotność potrafi boleć bardziej niż objawy somatyczne. Katarzyna Moszczyńska podkreślała, że bliscy nierzadko wycofują się nie z braku serca, lecz ze strachu, bezradności i niewiedzy. Pacjent zaś często nie mówi rodzinie o własnym lęku, by jej dodatkowo nie obciążać.

To właśnie dlatego tak wielką rolę odgrywa „towarzyszenie”. Prof. Dzierżanowski nazwał je najwyższą formą zaangażowania – obecnością wierną, cierpliwą, idącą razem z chorym aż do końca. W tej perspektywie opieka paliatywna nie zamyka się w farmakologii. Obejmuje także troskę o wygląd, o codzienny rytm, o drobiazgi, które dla zdrowego człowieka wydają się marginalne, a dla umierającego stają się ostatnimi kotwicami godności. Fryzjer, rozmowa, uporządkowana pościel, odrobina normalności – to wszystko też leczy, choć nie w sposób, który da się wpisać w tabelkę refundacyjną.

Człowiek nie przestaje być osobą tylko dlatego, że zbliża się do śmierci. Kobieta na łożu śmierci nadal chce czuć się kobietą. Mężczyzna nadal chce zachować godność. 

Jednym z najbardziej poruszających obrazów spotkania były opowieści o zwierzętach odwiedzających pacjentów. W hospicjum w Kartuzach pojawiają się alpaki, które – dosłownie – jeżdżą windą do chorych, a także psy przygotowane do kontaktu z pacjentami. To nie anegdota dla rozluźnienia atmosfery, ale konkretna forma wsparcia. Jak podkreślano, obecność zwierząt obniża stres, pomaga stabilizować emocje i poprawia samopoczucie pacjentów. Czasem właśnie takie „małe rzeczy” wnoszą najwięcej światła tam, gdzie sytuacja wydaje się już całkowicie ciemna.

Nie mniej ważni są wolontariusze. To oni tworzą – jak padło podczas debaty – emocjonalne rusztowanie systemu. Nie zastępują lekarzy ani pielęgniarek, ale wnoszą coś, czego żadna procedura nie wytworzy: bezinteresowny czas, gotowość do rozmowy, do milczenia, do zwykłego trwania przy drugim człowieku. W świecie, w którym wszystko próbuje się przeliczyć na efektywność, wolontariat pozostaje przypomnieniem, że najcenniejsze rzeczy bywają „nieopłacalne”, a jednak absolutnie konieczne.

Dlatego zdanie, że gdy medycyna mówi „nic więcej nie da się zrobić”, hospicjum odpowiada „robimy wszystko”, brzmi dziś jak streszczenie całej tej sprawy. „Wszystko” nie znaczy cudownego cofnięcia choroby. Znaczy: nie pozwolić, by człowiek odchodził w opuszczeniu, chłodzie i poczuciu, że stał się już tylko przypadkiem do zamknięcia. 

wAkcji24.pl | Ekonomia | KJN | Źródło: Caritas Polska | Fot. Jsme MILA | 17.04.2026