Stanowisko Zespołu Ekspertów KEP ds. Bioetycznych z listopada 2024 roku zwraca uwagę, że wokół transpłciowości narosło zbyt wiele emocji i zbyt mało spokojnego namysłu. Eksperci KEP przypominają, że płciowość człowieka jest rzeczywistością wieloaspektową: obejmuje wymiar biologiczny, psychiczny i społeczny, ale to czynnik biologiczny ma znaczenie podstawowe. Jednocześnie dokument nie odrzuca doświadczenia osób przeżywających trudności tożsamościowe. Przeciwnie, podkreśla potrzebę słuchania ich głosu, towarzyszenia oraz kierowania do specjalistycznego wsparcia.

Oficjalne nauczanie Kościoła zachowuje tu podwójną perspektywę. Z jednej strony Katechizm przypomina, że człowiek jest jednością ciała i duszy, a seksualność dotyczy całej osoby. Mówi też wyraźnie, że człowiek powinien uznać i przyjąć swoją tożsamość płciową, a różnica płci nie jest dodatkiem do osoby, lecz jednym z podstawowych wymiarów stworzenia. Z drugiej strony najnowsza deklaracja Dykasterii Nauki Wiary Dignitas infinita kładzie mocny nacisk na nienaruszalną godność każdego człowieka oraz potępia wszelką niesprawiedliwą dyskryminację, przemoc i pogardę. Kościół nie zgadza się więc ani na ideologię zacierającą znaczenie płci, ani na brutalność wobec osób zmagających się z tym doświadczeniem transpłciowości. 

Nie ma tu jednego, prostego scenariusza. Najprościej mówiąc towarzyszy jej przekonanie, że powinna się realizować w innej, przeciwnej płci. Powtarzają się pewne motywy: poczucie, że własne ciało — albo niektóre jego cechy — są przeżywane jako obce, nieadekwatne lub budzące silne napięcie; dyskomfort przy patrzeniu na siebie, ubieraniu się, korzystaniu z przestrzeni intymnych.

W jednym z większych badań jakościowych uczestnicy opisywali to wręcz jako „rozłączenie z ciałem”, któremu towarzyszyły różne manifestacje cierpienia psychicznego — od wstydu i lęku po wyczerpujące skupienie na własnym wyglądzie. Co ważne, nie był to stan identyczny u wszystkich: u części osób nasilenie dysforii zmieniało się w czasie, bywało zależne od kontekstu społecznego i nie ograniczało się do samego ciała, lecz obejmowało także sposób, w jaki człowiek jest widziany i nazywany przez innych. Dlatego uczciwiej mówić nie o jednej emocji, lecz o splocie doświadczeń: napięcia wobec własnej cielesności, poczucia niedopasowania społecznego i psychicznego przeciążenia, które może się jeszcze nasilać pod wpływem odrzucenia, niezrozumienia czy przewlekłego stresu. 

Co jest przyczyną transpłciowości? W dyskusji publicznej często pojawiają się dwa fałszywe uproszczenia. Pierwsze brzmi: „to wyłącznie ideologia i moda”. Drugie: „nauka już udowodniła, że mózg może mieć inną płeć niż ciało”. Ani jedno, ani drugie nie odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy.

Zwolennicy przyczyny biologicznej sugerują, że skoro mamy do czynienia z rzadkim zjawiskiem znaczącego zaburzenia rozwoju płci (interseksualność – obojnactwo), to jest możliwe również, że płeć człowieka może zostać zaburzona na poziomie układu nerwowego i mózgu. W starszych badaniach pośmiertnych analizowano zwłaszcza podwzgórze, a konkretnie takie struktury jak BSTc i INAH3, czyli obszary związane z różnicowaniem płciowym mózgu. Część tych prac sugerowała, że u niektórych osób trans pewne cechy tych struktur są bardziej zbliżone do płci przeżywanej niż biologicznej. Późniejsze badania neuroobrazowe poszły dalej: zaczęto patrzeć nie tylko na pojedyncze „punkty” w mózgu, ale na całe sieci odpowiedzialne za obraz własnego ciała, orientację przestrzenną, uwagę, emocje i samoświadomość. Opisywano różnice dotyczące m.in. obszarów czołowych, ciemieniowych, ciała migdałowatego, podwzgórza, a także połączeń w istocie białej.

Problem w tym, że te wyniki nie układają się w jeden prosty wzór: raz sugerują przesunięcie w stronę płci przeżywanej, innym razem pokazują profil pośredni, a czasem nie pokazują niczego rozstrzygającego. Dlatego najuczciwiej powiedzieć tak: są interesujące przesłanki biologiczne, ale nie ma jeszcze jednoznacznego dowodu ani spójnego modelu wyjaśniającego całe zjawisko. 

Do tego dochodzą inne tropy: badania nad możliwym wpływem hormonów prenatalnych, czynników genetycznych czy rozwojowych. Czasem pojawiają się też bardziej zaskakujące obserwacje — na przykład badanie dotyczące metrycznych cech zębów u osób female-to-male, w którym opisano pewne wyniki „pośrednie” między typowym wzorcem kobiecym i męskim. 

Z perspektywy katolickiej jest to bardzo istotne. Jeżeli bowiem u części osób występują realne, choć jeszcze nie do końca wyjaśnione uwarunkowania biologiczne lub neuropsychologiczne, to tym bardziej nie wolno sprowadzić transpłciowość do moralnej etykiety albo politycznej deklaracji. Inaczej należałoby również podejść do terapii takiej osoby.

Dzisiaj popularne w kręgach konserwatywnych jest podejście, że rozwiązaniem powinna być wyłącznie psychoterapia. Jeśli jednak, przynajmniej w przypadku części osób, mamy do czynienia z czynnikiem biologicznym, sama pomoc psychologiczna będzie niewystarczająca. To tak jakby osobie osobie z zapaleniem płuc zaproponować rozmowę z psychologiem zamiast antybiotyku. Dlatego bioetycy KEP podkreślają potrzebę odróżnienia zaburzeń rozwoju płci od problemów tożsamościowych, potrzebę rzetelnej diagnozy oraz świadomość, że nie każda trudność związana z płcią ma tę samą genezę. Obok transpłciowości która może mieć podstawy biologiczne możliwe są również inne problemy, których podstawą mogą być problemy psychiczne, dające pozornie identyczne objawy. 

Podobnie brzmi stanowisko środowisk katolickich psychologów. Stowarzyszenie Psychologów Chrześcijańskich odrzuca model szybkiej, bezkrytycznej „opieki afirmatywnej” wobec dzieci i młodzieży i opowiada się za podejściem „psychoterapia najpierw”, czyli za szeroką diagnozą przyczyn, współwystępujących trudności psychicznych i kontekstu rodzinnego oraz społecznego. W standardach SPCh pojawia się mocne przekonanie, że u osób młodych proces dojrzewania psychoseksualnego bywa dynamiczny i nie należy go zamykać pochopnymi, nieodwracalnymi interwencjami. Postulat ostrożności diagnostycznej, pracy terapeutycznej i unikania medycznego pośpiechu pozostaje poważny i współbrzmi z trendem większej ostrożności obecnym dziś także w coraz większej części świeckiej literatury medycznej. 

Szczególnie wyraźnie widać to w odniesieniu do dzieci i nastolatków. Głośny brytyjski przegląd Cass z 2024 roku, przygotowany dla NHS, uznał bazę dowodową dotyczącą medycznych interwencji u nieletnich za „remarkably weak”, czyli wyjątkowo słabą. Raport podkreślał potrzebę całościowej oceny stanu psychicznego, większej ostrożności wobec blokerów dojrzewania i hormonów oraz unikania sytuacji, w której spór ideologiczny zastępuje standardy medycyny opartej na dowodach. To nie jest argument za odrzuceniem młodych osób zmagających się z dysforią, lecz przeciwnie: argument za tym, by nie pozostawiać ich ani aktywistom, ani politykom, lecz leczyć i wspierać roztropnie. 

Tu właśnie widać, dlaczego redukowanie całego problemu transpłciowości do polityki jest błędem. Medycyna potrzebuje precyzyjnych definicji, odróżnienia płci biologicznej od przeżywanej tożsamości, dobrych danych klinicznych i długofalowych obserwacji. Także w debacie publicznej coraz mocniej wraca postulat, by nie zacierać różnicy między kategorią biologicznej płci a kategorią gender identity, bo niesie to konsekwencje dla diagnostyki, zdrowia publicznego i bezpieczeństwa pacjentów. Z tej perspektywy katolicka antropologia nie jest przeszkodą dla naukowego namysłu, ale jego sojusznikiem: przypomina, że ciało nie jest surowcem do dowolnego modelowania, a osoba nie jest sumą subiektywnych odczuć oderwanych od rzeczywistości biologicznej. Zarazem jednak ta sama antropologia mówi, że nikt nie traci godności przez swoje zmagania. 

wAkcji24.pl | JŚ |  Źródło: Magazyn Katolicki „w-Akcji” nr 5/26  | Ilustracja: Gemini | 29.05.2025