Idea współpracy świeckich z duchowieństwem towarzyszy Kościołowi od pierwszych wieków jego istnienia. Już w czasach apostolskich świeccy odgrywali istotną rolę w budowaniu wspólnot chrześcijańskich, organizując pomoc, dbając o szerzenie wiary i wspierając misję apostołów. To właśnie w takich oddolnych działaniach można odnaleźć najwcześniejsze przejawy Akcji Katolickiej, choć nazwa ta pojawiła się znacznie później.

Przełomowym momentem dla rozwoju ruchu był koniec XIX wieku, kiedy papież Leon XIII zaczął intensywnie podkreślać znaczenie świeckich w życiu społecznym i kościelnym. W swoich encyklikach społecznych ukazał odpowiedzialność wiernych za budowanie sprawiedliwego ładu i troskę o moralny kształt społeczeństwa. Nauczanie to pobudziło katolików świeckich do bardziej świadomego zaangażowania i dało podwaliny pod przyszłą Akcję Katolicką.

W 1903 roku papież Pius X użył już wprost nazwy „Akcja Katolicka”, opisując rozwijający się ruch apostolstwa świeckich. On też zwrócił uwagę na potrzebę nadania mu jasnych zasad, kierunków i struktur organizacyjnych, które pozwolą na skuteczniejszą współpracę świeckich z Kościołem.

Pełny kształt ruch zyskał dzięki papieżowi Piusowi XI. To on wydał encyklikę Ubi arcano Dei (1922), w której przedstawił najważniejsze założenia Akcji Katolickiej i określił jej misję. W obliczu trudnych doświadczeń I wojny światowej pragnął on, aby świeccy – umocnieni wiarą – współtworzyli duchowe odnowienie świata, budując jedność, pokój i ład oparty na Ewangelii.

Pius XI wielokrotnie wracał do tematu Akcji Katolickiej w swoich encyklikach i przemówieniach, podkreślając, że jej celem jest szerzenie Królestwa Chrystusa i obrona wiary. Nic dziwnego, że nazwano go „papieżem Akcji Katolickiej”.

W zależności od realiów społecznych i kulturowych Akcja Katolicka przyjmowała różne formy organizacyjne. We Włoszech powstał model najbardziej zbliżony do wizji Piusa XI, oparty na czterech kolumnach – organizacjach mężczyzn, kobiet oraz młodzieży żeńskiej i męskiej. Struktury te były scentralizowane, co pozwoliło na skuteczną koordynację działań.

W krajach zachodnich, takich jak Belgia czy Francja, dominował natomiast model mieszany – obok ogólnej Akcji Katolickiej istniały liczne organizacje środowiskowe: lekarzy, prawników, nauczycieli, robotników. W świecie anglosaskim za Akcję Katolicką uznawano wszystkie ruchy i stowarzyszenia, które współpracowały z episkopatem. Tak duża różnorodność pokazuje, że Akcja Katolicka nie była jedynie strukturalną organizacją, ale przede wszystkim ideą o szerokim zastosowaniu.

Na ziemiach polskich Akcja Katolicka zaczęła rozwijać się po 1918 roku, kiedy świeccy na nowo włączyli się w odbudowę kraju i życia społecznego. Początkowo apostolat świeckich koncentrował się wokół Zjednoczenia Młodzieży Polskiej i Ligi Katolickiej. Dopiero po opublikowaniu encykliki Ubi arcano Dei Episkopat Polski rozpoczął prace nad stworzeniem jednolitej struktury.

Przełom nastąpił w 1929 roku, gdy – po interwencji Watykanu – biskupi podjęli decyzję o formalnym powołaniu Akcji Katolickiej. Rok później powstał Naczelny Instytut Akcji Katolickiej z siedzibą w Poznaniu, zaczęły ukazywać się ogólnopolskie czasopisma, a w diecezjach tworzono instytuty i oddziały parafialne. Wzorując się na modelu włoskim, powołano cztery związki stanowe: mężczyzn, kobiet oraz młodzieży żeńskiej i męskiej.

Dzięki temu Akcja Katolicka szybko stała się jednym z najsilniejszych ruchów świeckich w II Rzeczypospolitej- wpływając na wychowanie, kulturę religijną i życie społeczne.

Współcześnie Akcja Katolicka nadal pełni ważną funkcję w życiu Kościoła. Jej główne zadania pozostają niezmienne: wspierać misję ewangelizacyjną, formować świeckich i pomagać im aktywnie uczestniczyć w życiu Kościoła i społeczeństwa. W wielu parafiach jest fundamentem współpracy wiernych z duchowieństwem, a jej członkowie angażują się w działania duszpasterskie, formacyjne i charytatywne.

wAkcji24.pl | Wiara | Maria Nicińska |fot: Facebook Akcja Katolicka Diecezji Świdnickiej|  24.11.2025