Projekt strategii „Warszawa 2040+” ma być fundamentem rozwoju stolicy na najbliższe kilkanaście lat. Jak jednak zauważa prof. Królikowski, dokument ten budzi poważne wątpliwości, nie tylko urbanistyczne, ale także moralne i historyczne. Autor zwraca uwagę, że w całym dokumencie „wymieniono z nazwy tylko jeden obiekt, który z mocy strategii miałby pełnić w stolicy szczególną rolę i być w uprzywilejowany sposób wyeksponowany”. Tym obiektem jest Pałac Kultury i Nauki.

Zdaniem autora trudno uznać to za przypadek. W jego ocenie konsultacje społeczne zostały przeprowadzone w sposób pozorny. Pisze wprost, że zostały one zaplanowane tak, aby „oprócz zawodowców inni nie mieli wiele do powiedzenia”. Taka praktyka – z punktu widzenia katolickiej nauki społecznej – rodzi pytania o dobro wspólne i realny udział obywateli w podejmowaniu decyzji.

Spór o Pałac Kultury i Nauki towarzyszy Polsce od dekad. Prof. Królikowski przypomina, że jeszcze kilka lat temu prominentni politycy mówili wprost o jego wyburzeniu. W 2017 roku ówczesny wiceminister obrony narodowej Bartosz Kownacki deklarował, iż „wojsko byłoby gotowe wysadzić Pałac Kultury w powietrze”, jeśli zapadnie taka decyzja.

Jeszcze wcześniej Radosław Sikorski kończył sejmowe wystąpienia słowami: „a Pałac Kultury powinien być zburzony”. Dziś jednak narracja uległa całkowitemu odwróceniu. W strategii „Warszawa 2040+” pojawia się zapis o prawnej ochronie osi widokowych na Pałac. Dla autora tekstu jest to dowód, że III RP nie potrafiła jednoznacznie rozliczyć dziedzictwa komunizmu.

Autor przypomina, że wielkie imperia zawsze „pieczętowały” podbite terytoria charakterystycznymi budowlami. Po Rzymianach pozostały amfiteatry, po carskiej Rosji – monumentalne cerkwie. W Warszawie symbolem tej dominacji była cerkiew św. Aleksandra Newskiego, którą po odzyskaniu niepodległości rozebrano.

„Sowieci nie byli inni” – pisze prof. Królikowski. Gdziekolwiek dotarła Armia Czerwona, tam pojawiały się monumentalne gmachy zwieńczone iglicą – symbole władzy i ideologii. W Moskwie powstało siedem tzw. „sióstr Stalina”, podobne budynki wzniesiono w Rydze czy Szanghaju. Warszawie podarowano Pałac Kultury i Nauki.

To dlatego – jak zauważa autor – we francuskiej encyklopedii Larousse hasło „Varsovie” przez lata ilustrowano fotografią PKiN. Nie katedrą, nie Zamkiem Królewskim, lecz monumentem komunizmu.

Pałac Kultury i Nauki został wpisany na listę zabytków w 2007 roku. Oficjalnym argumentem był udział polskich artystów w aranżacji wnętrz. Jednak – jak przypomina autor – decyzję tę ostro skrytykowali eksperci Komitetu Architektury i Urbanistyki PAN. W swojej opinii stwierdzili jednoznacznie, że gmach „jest zaprzeczeniem architektonicznej racjonalności we wszystkich jej aspektach ekonomicznych, technicznych, estetycznych i urbanistycznych”.

Jeszcze mocniejszy jest kontekst moralny. Prof. Królikowski przypomina, że w czasie budowy Pałacu, zaledwie 2,5 km dalej – w więzieniu na Rakowieckiej – wykonywano wyroki śmierci na polskich patriotach. W liście protestacyjnym przeciwko uznaniu PKiN za zabytek napisano wprost: „Jest symbolem zniewolenia Polski przez sowieckie imperium, znakiem upokorzenia narodu polskiego”.

Choć autor nie ma wątpliwości co do symboliki Pałacu, nie opowiada się jednak za jego wyburzeniem. Wskazuje na realne problemy prawne, roszczenia dawnych właścicieli gruntów oraz chaos urbanistyczny, który by z tego wyniknął. „Jak długo stoi Pałac, tak długo nie ma problemów z roszczeniami” – zauważa.

Jednocześnie jasno stawia granicę kompromisu. Skoro Pałac istnieje, niech pozostanie jako niemy świadek historii, ale nie jako obiekt szczególnej ochrony i dumy narodowej. W podsumowaniu autor pisze: „Nie widzę żadnego powodu nie tylko do ochrony osi widokowych na to arcydzieło epoki stalinizmu, ale nawet do utrzymywania go na liście zabytków kultury narodowej”.

Pałac Kultury i Nauki pozostaje jednym z najważniejszych testów polskiej pamięci historycznej. Czy będziemy narodem, który potrafi nazwać zło po imieniu, czy wspólnotą, która z wygody i sentymentu godzi się na celebrowanie świątyni komunizmu w sercu stolicy? Strategia „Warszawa 2040+” pokazuje, że ta druga opcja wygrywa.

wAkcji24.pl | Kultura | WAN | Żródło:  Fundacja XBW | Ilustracja – kolarz – zdjęcie źródłowe: Autorstwa FOTO:FORTEPAN / Romák Éva, CC BY-SA 3.0 |19.01.2026