Według Tygodnika Gospodarczego PIE z 18 czerwca 2025 roku, aż 6 na 10 15-latków w Polsce o najniższym statusie ekonomicznym, społecznym i kulturowym ma aspiracje zawodowe nieadekwatne do zamierzeń edukacyjnych. To najwyższy wynik wśród państw OECD i dramatyczny sygnał, że Polska traci tysiące potencjalnych talentów, zanim jeszcze zdążą się one rozwinąć. 

Dane z raportu są alarmujące. Zaledwie 30 procent uczniów z najniższym statusem społecznym deklaruje chęć ukończenia studiów wyższych. Jest to najniższy odsetek w całym OECD. Dla porównania, w innych krajach rozwiniętych ten sam wskaźnik przekracza 50 procent. Oznacza to, że choć młodzi Polacy z biedniejszych rodzin deklarują chęć zostania specjalistami, menedżerami czy kierownikami – czyli przedstawicielami zawodów z grup 1–3 w klasyfikacji ISCO-08 – to nie widzą siebie na ścieżce akademickiej. Problem ten stanowi esencję zjawiska określanego jako niedopasowanie aspiracji edukacyjnych, ale powinno być analizowane także w szerszym kontekście.

Posiadanie wyższego wykształcenia to dziś klucz do sukcesu zawodowego i rozwoju społeczno‑ekonomicznego. Z raportu McKinsey wynika, że aż 95 % założycieli startupów wycenianych na 1 mld USD ma ukończone studia. Tymczasem w Polsce mamy 15‑latków, którzy deklarują ambicje bycia menedżerami czy specjalistami, ale… nie planują studiów. To przykłady niedopasowania aspiracji edukacyjnych, które – jeśli nie zostanie skorygowane – może oznaczać odejście od ścieżki edukacyjnej przedwcześnie a w efekcie pokrzyżować plany młodych ludzi.

Skutki tego mechanizmu są wielopoziomowe. Dla jednostek oznacza on ograniczenie szans rozwoju zawodowego, niższe zarobki i brak możliwości awansu społecznego. Z perspektywy całego społeczeństwa prowadzi do niewykorzystania potencjału ludzkiego, obniżenia poziomu innowacyjności i hamowania rozwoju gospodarczego. Posiadanie wyższego wykształcenia jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na sukces zawodowy i społeczny. Jeśli Polska nie stworzy warunków do pełniejszego wykorzystania potencjału młodzieży z biedniejszych środowisk, przegra nie tylko w sferze gospodarczej, ale i społecznej.

Jednym z najistotniejszych odkryć zawartych w raporcie PIE jest fakt, że to nie umiejętności, ale status społeczno-ekonomiczny w Polsce w największym stopniu determinuje decyzje edukacyjne. Średnio w krajach OECD uczniowie o niskich umiejętnościach, ale wysokim statusie społecznym, częściej planują ukończenie studiów niż ci o wysokich umiejętnościach, ale niskim statusie. W Polsce różnica ta wynosi aż 26,4 punktu procentowego – najwyższa spośród wszystkich analizowanych państw. To oznacza, że młody człowiek z biedniejszej rodziny, nawet jeśli osiąga bardzo dobre wyniki w nauce, znacznie rzadziej niż jego bogatszy rówieśnik myśli o kontynuowaniu edukacji. Taki mechanizm rodzi poważne pytania o sprawiedliwość społeczną i równość szans.

Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać na wielu płaszczyznach. Uczniowie z rodzin o niskim statusie społecznym często nie mają dostępu do rzetelnej informacji o możliwościach kontynuowania edukacji, o istniejących programach stypendialnych czy mechanizmach wsparcia. Brakuje im również wzorców – osób z ich środowiska, które mogłyby pokazać, że studia są realnym i wartościowym celem. System doradztwa edukacyjnego i zawodowego w Polsce jest wciąż niedostatecznie rozwinięty, a interwencje przychodzą zbyt późno – często dopiero w momencie wyboru szkoły średniej, podczas gdy decyzje o przyszłości edukacyjnej powinny być kształtowane znacznie wcześniej.

Potrzebujemy skutecznych i systemowych działań. Konieczne jest wprowadzenie profesjonalnego doradztwa zawodowego już na poziomie podstawowym, szczególnie w szkołach zlokalizowanych w mniej zamożnych regionach. Trzeba zintensyfikować działania informacyjne dotyczące programów stypendialnych, praktyk i mentoringu. Młodzi ludzie muszą mieć świadomość, że istnieją ścieżki prowadzące do sukcesu, niezależnie od miejsca, z którego pochodzą. Konieczne jest także budowanie kultury aspiracji wśród dzieci i młodzieży – wspieranej zarówno przez szkołę, jak i instytucje społeczne, w tym organizacje katolickie.

Rola Kościoła w tym procesie może być nie do przecenienia. Parafie, wspólnoty i katolickie organizacje edukacyjne mają realne możliwości oddziaływania na młodzież, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach i na wsiach. Poprzez fundowanie stypendiów, organizowanie konkursów edukacyjnych, a także prowadzenie programów mentorskich, mogą przyczynić się do zmiany ścieżek edukacyjnych młodych ludzi i pokazać, że warto mieć marzenia – oraz że można je zrealizować niezależnie od pochodzenia. Wzorcem tutaj może być Fundacja Dzieło Nowego Tysiąclecia, która już od 25 lat wspiera młodych ludzi. Takich inicjatyw – również lokalnych – powinno być jednak więcej, żeby zapobiec utracie potencjału, który mógłby przynieść korzyści całemu społeczeństwu. Nie możemy stracić kolejnego pokolenia zdolnych młodych ludzi, którzy mogli zostać liderami innowacji, przedsiębiorcami czy naukowcami. O Fundacji Dzieło Nowego Tysiąclecia pisaliśmy tutaj.

Wśród nielicznych organizacji w Polsce, które systemowo wspierają zdolną młodzież z mniej uprzywilejowanych środowisk, na szczególne uznanie zasługuje Our Future Foundation. Fundacja od lat pomaga ambitnym uczniom w dostaniu się na prestiżowe zagraniczne uczelnie, przełamując bariery ekonomiczne i społeczne. W 2025 roku spośród ponad 500 zgłoszeń z całej Polski wybrano grono wyjątkowych stypendystów, wśród których znaleźli się m.in. Natalia Widawska – skrzypaczka, mistrzyni kickboxingu i finalistka olimpiady historycznej oraz Tymon Andrzejewski – młody chemik zaangażowany w rozwój biodegradowalnych polimerów do ekologicznych akumulatorów. Wśród laureatów są również olimpijczycy naukowi, założyciele startupów i młodzi artyści.

Jak podkreśla Zuzanna Buszman, Przewodnicząca Rady Fundacji, młodzież aplikująca do Our Future Foundation „jest naprawdę bardzo aktywna i swojego rozwoju nie ogranicza jedynie do zajęć szkolnych”. Jednocześnie zwraca uwagę na wyzwania, z którymi mierzą się młodzi ludzie z mniejszych miejscowości: brak infrastruktury edukacyjnej, ograniczony dostęp do doradztwa i niedoinformowanie. – „W dobie kryzysu demograficznego nie można pozwolić sobie, by wielkie talenty marnowały się ze względu na numer kodu pocztowego czy zamożność rodziców” – zaznacza Buszman. Dlatego misją fundacji stało się wyrównywanie szans oraz promowanie zasady „pay it forward” – wzajemnego wsparcia i solidarności międzypokoleniowej. Taka filozofia tworzy społeczne podglebie dla realnej zmiany: od wyrównania szans po wspólne budowanie kapitału intelektualnego Polski na arenie międzynarodowej.

Jednym z filarów działalności Our Future Foundation jest autorski Program Mentoringowy. Każdy stypendysta zostaje objęty rocznym wsparciem dwóch mentorów – studentów lub absolwentów światowej klasy uczelni – którzy pomagają w wyborze kierunku studiów, przygotowaniach do aplikacji i adaptacji na uniwersytetach. Uczestnicy biorą również udział w Rejsie Mentoringowym – tygodniowych warsztatach edukacyjnych na Mazurach, gdzie zdobywają nie tylko wiedzę, ale i relacje oraz inspirację do działania. Jak mówi dr Magdalena Kandefer-Kańtoch z BP, program łączy naukę z odwagą działania, a inspiracja z doświadczeniem tworzy przestrzeń, w której naprawdę rodzi się przyszłość. 

Już 26 czerwca 2025 r. na Zamku Królewskim w Warszawie odbędzie się VI Gala Stypendialna Our Future Foundation – jednej z największych polskich organizacji edukacyjnych. Podczas wydarzenia Fundacja nagrodzi 25 licealistów z Polski i Ukrainy, którzy swoimi osiągnięciami naukowymi, sportowymi czy społecznymi znacząco wyróżniają się na tle rówieśników. Mimo tego, że grupa tegorocznych laureatów jest wyjątkowo różnorodna, to łączy ich jeden wspólny cel – studia na najlepszych światowych uniwersytetach takich jak MIT, Stanford, Oxford czy Harvard.

wAkcji24.pl | Ekonomia | KJN, źrodło: Agencja Informacyjna, PIE| Ilustracja: Ideogram | 25.06.2025