Gdy zobaczyłem przekaz telewizyjny, uświadomiłem sobie, że to nie jest jakaś awaria samolotu, lecz dramatycznie przerwany lot. „Zginął nasz Prezydent” – wydusiłem z siebie i łykałem łzy. Karol, tak jak ja, był wpatrzony w ekran telewizora, z którego wypływały porażające i sprzeczne komunikaty. „To niemożliwe, żeby Prezydent Polski zginął” – powtarzał mój nastoletni wtedy Syn. Tamten sobotni poranek mógł wyglądać podobnie w wielu domach. 

Szesnaście lat temu Polska została uderzona tragizmem i skalą tego, co wydarzyło się w okolicy Smoleńska. W jednej chwili życie straciło 96 osób, w tym prezydent Rzeczpospolitej. Państwo stanęło wobec niewyobrażalnego kryzysu, a naród znalazł się w niewytłumaczonej do dzisiaj sytuacji. Siedemdziesiąt lat wcześniej w tym samym punkcie rosyjskiej mapy Sowieci zamordowali tysiące naszych rodaków. 

Nie znamy prawdy o wszystkich okolicznościach przerwania biografii naszych rodaków, do czego doszło 10 kwietnia 2010 roku w rejonie Smoleńska. Przyczyny rozpadu samolotu, którym udawali się do Katynia, nadal są w sferze przeczuć i dociekań (dla jednych) lub stanowią kwestię oczywistą i zamkniętą (dla innych). Wiemy, że 96 osób stanowiło oficjalną delegację Rzeczypospolitej Polskiej na uroczystość upamiętnienia pomordowanych tam siedemdziesiąt lat wcześniej polskich elit. Ten sam skrawek rosyjskiej przestrzeni stał się po raz kolejny miejscem niczym niezawinionej śmierci Polaków będących na służbie dla Ojczyzny. 

Każda minuta, godzina, dzień i rok po 10 kwietnia 2010 roku tylko rozdrabniały i tak systemowo rozbijaną wcześniej – szczególnie po śmierci Jana Pawła II w 2005 roku – mozaikę społeczną, kulturową i polityczną Polski. Niespełna miesiąc po Tragedii Smoleńskiej (podczas obchodów Święta Konstytucji 3 Maja) mówiłem przed stosunkowo licznym audytorium: „Nie staniemy się wspólnotą, jeśli będziemy sobie wzajemnie mówić nieprawdę! Jaką Polskę przekażemy następnym pokoleniom, jeśli nie powiemy prawdy naszym dzieciom i wnukom w rodzinach, uczniom w szkołach, widzom w mediach, słuchaczom na różnych wiecach?” 

Powtarzalność dziejowej niesprawiedliwości każe domagać się wyjaśnienia. Wymaga też uświadomienia sobie, że odmieniła bieg naszej najnowszej historii. Nie wszyscy pamiętamy i rozumiemy to, co wydarzyło się wtedy i nadal dzieje się z naszą wspólnotą czy też jej rozwarstwionym, a może nawet rozbitym kształtem. Biografia każdego człowieka i losy społeczeństw nigdy nie są efektem przypadków. Każda osoba i wszystkie wspólnoty znajdują się na przyczynowo-skutkowej osi czasu rozpiętej zarazem pomiędzy granitem nieodwracalności minionego czasu i drążoną kropla po kropli minut, godzin i lat skałą przyszłości. 

Katyń i Smoleńsk na zawsze splotły się w symbol, o którym nie wystarczy pamiętać. Na głośno wypowiedzianą prawdę o ludobójstwie katyńskim dokonanym z rozkazu władz Związku Sowieckiego czekać musieliśmy kilkadziesiąt lat, choć imperium kremlowskie od szeregu lat znów relatywizuje zbrodnię z 1940 roku. Nie można wykluczyć, że prawdę o tym, co wydarzyło się w Smoleńsku w 2010 roku usłyszą nasze dzieci lub wnuki, o ile będzie się o nią ktoś upominał. Obie tragedie nie były dziełem ślepego losu i nieodwołalnie stały się dzwonem bijącym na larum. Dotykaliśmy w obu okolicznościach, choć w inny sposób, krawędzi bytu wspólnotowego. 

Sześćdziesiąt lat temu biskup Karol Wojtyła, w poemacie „Wigilia wielkanocna 1966” napisanym w roku Tysiąclecia Chrztu Polski, apelował:

Powracaj na każde miejsce, na którym umierał człowiek, jeszcze bardziej na miejsce, na którym się rodził. Przeszłość jest czasem narodzin, nie śmierci…”.  

Ilekroć stajemy wobec dat i miejsc, w których życie tracili tam nasi poprzednicy, jesteśmy im winni nie tylko pamięć. Jesteśmy bowiem następcami konkretnych osób, mających imię i nazwisko, datę urodzenia i datę śmierci, których los wpisany jest w drzewa genealogiczne bardzo wielu polskich rodzin i w kod kulturowy polskości. Polskości, którą mamy powinność podać dalej, aby w konsekwencji bierności nikt się nie stał niewolnikiem ludzi bez pamięci i ludzi bezwolnych. 

Krzysztof Kotowicz

wAkcji24.pl | Opinie | Krzysztof Kotowicz, Diecezjalna Agencja Informacyjna | 10.04.2026